آموزش جهت یابی

آموزش جهت یابی

از زمانی که انسان شروع به شناخت دنیای اطرافش کرد با پدیده هایی همچون روز، شب، فصلها و… آشنا شد تا با کمک آنها بتواند زمان درست برداشت محصول، ذخیره آذوقه، جهت یابی مسیر و… را به درستی انجام دهد. یافتن جهت های جغرافیایی در بسیاری از موارد کاربرد دارد. (آموزش جهت یابی)

به طور مثال هنگامی که در جنگل، کوهستان و… راه را گم کرده ایم (هنر زنده ماندن در طبیعت) و یا حتی برای فهمیدن ساعت، جهت یابی لازم است. بهترین و دقیقترین روش برای تعیین جهت و مکان یابی، استفاده از GPS و  قطب نما می باشد اما همیشه این ابزار، یا در دسترس نیست و یا احتمال خرابی آنها وجود دارد. در این مقاله می خواهیم به نحوه جهت یابی در شرایط طبیعی بدون استفاده از قطب نما اشاره ای داشته باشیم.

بیشتر روش های ذکر شده، در نیمکره شمالی کاربرد دارد و اغلب روش استفاده آن در نیمکره جنوبی معکوس می باشد.

یکی از روش ها، ساختن قطب نمای مغناطیسی است. ابتدا سوزنی را به وسیله آهنربا (یا حتی چاقو) به روش القایی و یا مالش نخی ابریشمی یا پنبه ای (دقت کنید که مالش فقط از یک سو انجام شود) بر روی آن، مغناطیسی می شود. حتی می توان آن را در یک جهت میان موهای سر خود بکشید که احتمالا کمی هم چرب می شود!

حال سوزن را روی یک برگ قرار داده و آن را به آرامی روی سطح آب راکدی بگذارید (اگر سوزن چرب شده باشد، سوزن خود، بر روی آب شناور می ماند) مشاهده می کنید که سوزن به سمت شمال – جنوب می چرخد.

برای مغناطیسی کردن سوزن، حتی می توان سیمی را به دور سوزن پیچاند و برای چند دقیقه سر سیم را به ته باتری متصل کرد. سوزن شما مغناطیسی شده…! احتمال استفاده این روش بسیار کم است ولی انجام این کار سرگرم کننده است.

به طور کلی جهت یابی را به سه  دسته عمده می توان تقسیم  کرد. جهت یابی در شب، روز و جهت یابی قابل استفاده در هر دو وضعیت.

آموزش جهت یابی

آموزش جهت یابی در روز؛

آموزش جهت یابی به وسیله خورشید:

خورشید تقریباً از شرق طلوع و در غرب غروب می کند. این را همه می دانند ولی این مطلب فقط در اوائل بهار و پائیز صحیح است و در زمان های دیگر محل طلوع و غروب خورشید نسبت به شرق و غرب مقداری انحراف دارد. در تابستان شمالی تر از شرق و غرب و در زمستان جنوبی تر از شرق و غرب است.

در اوایل تابستان و زمستان محل طلوع و غروب خورشید حداقل 5/23 درجه با محل دقیق شرق و غرب اختلاف دارد (به دلیل اختلاف مداری زمین با همین زاویه) که این میزان اصلاً قابل چشم پوشی نیست.

از این رو این روش نسبتاً غیر دقیق است، تنها جایی که همیشه خورشید از شرق طلوع و در غرب غروب می کند استواست. در نیمکره شمالی در هنگام ظهر نجومی خورشید دقیقاً در جهت جنوب است و سایه اجسام رو به شمال می افتد. ظهر نجومی در موقعیت جغرافیایی شما هنگامی است که خورشید به بالاترین نقطه خود در آسمان می رسد.

در این هنگام سایه شاخص به حداقل خود می رسد و پس از آن دوباره افزایش می آید. حرکت خورشید از شرق به غرب می باشد و این نیز می تواند روشی جهت یافتن جهت های جغرافیایی باشد.

آموزش جهت یابی با شاخص:

چوب و یا میله نسبتاً صافی به طول نیم یا یک متررا به صورت عمودی در زمین صاف قرار دهید. نوک سایه شاخص را روی زمین علامت گذاری می کنیم، 10 تا 20 دقیقه بعد نوک سایه چند سانتی متر جابجا شده است محل جدید آن را علامت گذاری می کنیم، از آنجا که جهت حرکت ظاهری خورشید در آسمان از شرق به غرب است جهت حرکت سایه اش در روی زمین از غرب به شرق می باشد (در نیمکره شمالی سایه ها ساعت گَرد است)، اگر دو نقطه علامت گذاری شده را به هم وصل کنیم جهت شرق و غرب را مشخص می کنیم. نقطه اول غرب و نقطه دوم شرق می باشد. حال اگر طوری بایستیم که پای چپ ما روی نقطه اول و پای راستمان روی نقطه دوم باشد روبرویمان شمال و پشت سرمان جنوب است.

آموزش جهت یابی

در شبهای مهتابی می توان از این روش استفاده کرد، به جای خورشید از ماه استفاده می کنیم و در عرض جغرافیایی بالاتر از ْ60 روش فوق توصیه نمی شود.

آموزش جهت یابی با ساعت عقربه دار:

اگر ساعت مچی عقربه دار را در کف دست به حالت افقی نگه داریم طوریکه عقربه ساعت شما به طرف خورشید اشاره کند در این حالت نیمساز زاویه ای که بین عقربه ساعت شما و عدد 12 تشکیل شده جهت جنوب را نشان می دهد این که گفته می شود عقربه ساعت به طرف خورشید اشاره کند.

یعنی اینکه اگر چوب کبریتی را در مرکز ساعت قرار دهیم سایه آن موازی با سایه عقربه و برعکس آن باشد یا اینکه سایه عقربه ساعت شمار درست در زیر آن قرار بگیرد یا اگر چوبی ده، پانزده سانتی متری را در زمین به صورت عمودی قرار دهیم ساعت طوری روی زمین قرار گرفته باشد که عقربه ساعت شمارش موازی با سایه چوب باشد.

دلیل این که زاویه بین عقربه و ساعت 12 را نصف می کنیم این است که وقتی زمین یک دور به دور خورشید می گردد ساعت ما دو دور کامل چرخیده، این روش وقتی صحیح است که ساعت مورد نظر درست تنظیم شده باشد یعنی اگر در بهار و تابستان ساعت ها را یک ساعت به جلو می بریم باید اول آن را تصحیح کنیم سپس این عمل را انجام دهیم، همچنین در همه سطح کشور ساعت یکسانی وجود ندارد مثلاً در ایران حدود یک ساعت متغیر است.

ساعت صحیح هر مکانی در واقع همان ساعتی است که در هنگام ظهر نجومی ساعت 12 را نشان دهد در واقع برای تعیین دقیق جهت های جغرافیایی ساعت باید طوری تنظیم شده باشد که هنگام ظهر جنوبی ساعت 12 را نشان بدهد.

روش ساعت مچی تا 24 درجه امکان خطا دارد، برای دقت بیشتر باید از آن در عرض جغرافیایی 40 تا 60 درجه استفاده کرد، هر چند در عرض جغرافیایی 5/23 تا 5/66 نتیجه قابل قبولی می دهد. هر قدر زمان به کار بردن روش به ظهر نزدیک تر باشد دقت آن بیشتر است.

کشور ما دارای عرض جغرافیایی 36 تا 39 درجه می باشد.

همانگونه که در روز با استفاده از سایه ها و حرکت ظاهری خورشید می توان جهت یابی کرد در شب هم می توان با کمک برخی اجرام آسمانی برخی جهت ها را مشخص کرد.

آموزش جهت یابی

آموزش جهت یابی در شب:

ستاره قطبی:

یکی از بهترین و دقیق ترین روشی که می توان شمال جغرافیایی را مشخص کرد استفاده از ستاره قطبی است که تنها حدود 0.7 درجه با شمال واقعی اختلاف دارد.

بر خلاف  تصور برخی مردم که ستاره قطبی را پرنور ترین ستاره آسمان شب می دانند باید اینگونه  گفت که چنین نیست و برای پیدا کردن آن در آسمان باید از یک سری شاخص دیگر(در اینجا منظور استفاده از صورت های فلکی همسایه اش است) کمک گرفت.

به وسیله مجموعه ستارگان (صورت فلکی) دب اکبر: صورت فلکی دب اکبر شامل هفت ستاره است که به شکل ملاقه ای بزرگ  کنار هم قرار گرفته اند. چهار ستاره آن تشکیل یک ذوزنقه را می دهند و سه ستاره دیگر مانند یک دنباله یا دسته در ادامه آن قرار گرفته است. حال اگر فاصله دو ستاره نوک این ملاقه را 5برابر کنیم و ادامه دهیم به ستاره قطبی می رسیم که خود عضو صورت فلکی دب اصغر است.

به وسیله مجموعه ستارگان ذات الکرسی: این صورت فلکی شامل 5 ستاره است که به شکل W و یا M قرار گرفته اند. اگر ستاره وسط W (راس زاویه وسطی) را 5 برابر فاصله آن نسبت به ستاره های اطرافش ادمه دهیم به ستاره قطبی می رسیم.

آموزش جهت یابی

این دو صورت فلکی در نیمکره شمالی تقریبا هیچ گاه غروب نمی کند.

ستاره قطبی در استوا روی افق و قطب شمال تقریبا بالای سر دیده می شود. بالاتر از عرض 70درجه شمالی عملا نمی توان با ستاره قطبی شمال را پیدا کرد.

آموزش جهت یابی با هلال ماه:

این نوع جهت یابی چندان دقیق نیست و تنها مواقعی می توان از آن استفاده کرد که هلال ماه در آسمان باشد اما به عنوان راهنمایی تقریبی مورد استفاده است. اگر خطی فرضی از بالای هلال به پایین آن وصل کنیم و ادامه دهیم در نیمه اول ماه قمری شکل P و در نیمه دوم آن به شکل q خواهد شد. حال اگر این خط فرضی را تا زمین ادامه دهیم، تقاطع این خط با افق، نقطه جنوب را نشان می دهد.

همینطور در ماه کامل، می توان با توجه به حرکت شرقی – غربی اش جهت تقریبی را مشخص نمود.

جهت یاب های دیگری هم در شب کاربرد دارد که می توان به توده عظیمی از ستارگان در  نوار راه شیری در آسمان صاف تابستان (قسمت پهن تر نوار از جنوب غربی به شمال شرقی قسمت باریکتر آن) و یا بوسیله دم خوشه پروین (سمت مشرق) و یا دم صورت فلکی بادبادکی (سمت جنوب) را نشان می دهد اشاره داشت.

جهت یابی های مورد استفاده در شب و روز:

از آنجایی که ما در کشوری اسلامی زندگی می کنیم بسیاری از رویدادهای اطراف از باورهای مذهبی شکل گرفته اند. در کشورهای اسلامی از جمله ایران قبله اهمیت زیادی دارد و برخی اماکن با توجه به جهت قبله ساخته می شوند.

به طور مثال محراب مساجد به سمت قبله است و یا در قبرستان ها، مرده را در قبر روی دست راست به سمت قبله می خوابانند. پس اگر طوری قرار بگیریم که بتوانیم نوشته های سنگ را  بخوانیم سمت چپمان قبله (حدودا جنوب غربی) است. همینطور معمولا دستشویی ها را عمود بر قبله می سازند، البته باید توجه داشت این روش خیلی مورد اطمینان نیست!

با استفاد از نشانه های طبیعی هم می توان به طور تقریبی جهت یابی کرد.

از آنجایی که باد، باران و آفتاب تاثیر زیادی روی رشد گیاهان و درختان دارد گاهی باعث بوجود آمدن خصوصیات مشترکی در بین آنها می شود که با استفاده از آن می توان جهت یابی کرد.

به طور مثال سمت شمالی درختان و تخته سنگها، گلسنگ و خزه بیشتری دارد که بیشتر آنها سبز یا طوسی است و از آنجایی که سمت شمالی درختان در معرض آفتاب کمتری قرار دارد شاخ و برگش هم کمتر است.

آموزش جهت یابی

اگر جایی باشیم که کنده ی درخت بریده شده وجود داشته باشد می توان به کمک حلقه های سنی درخت جهت یابی کرد؛ به طوریکه آن سمت از درخت که حلقه های سنی آن تداخل بیشتری با هم دارند شمال را نشان می دهد.

اگر مقطع درخت بریده‌شده‌اى را نگاه کنید، تعدادى دایره هم مرکز را مشاهده خواهید کرد. که هر یک از آنها نشان یکسال عمر درخت می باشد. درختى که بطور دائم آفتاب به تنه‌اش بتابد، دایره‌هاى نشان دهنده عمر آن درخت در یک سمت به هم نزدیکتر شده و در سمت دیگر از هم دور خواهند بود.

سمتى که دوایرش از هم دورتر هستند، سمت جنوب است (بعلت تابش زیاد آفتاب و رشد بیشتر آن) و سمتى که دوایرش بهم نزدیکتر‌ند‌، سمت شمال می باشد. لازم به یاد‌آورى است که در نیمکره جنوبى سمت‌ها عکس این وضعیت خواهد بود.

در هوای برفی آن طرف از اجسام که برف بیشتری در آن سمت جمع شده است شمال را نشان می دهد لازم به توضیح است که جمع شدن برف بیشتر در یک نقطه می تواند در اثر توپوگرافی (پستی ها و بلندی های سطح زمین) باشد لذا این روش، روش چندان مناسبی در جهت یابی نیست.

روش های طبیعی زیادی برای جهت یابی وجود دارد از جمله جهت باد غالب منطقه، به کمک  حیوانات و حشرات، بوها و صداها که با توجه به نوع منطقه متغیر است که کاربرد کمتری دارد.

گردآوری: شیرین زندیان | سایت کوهنوردان زرتشتیان ایران

منابع:
http://www.bushehrems.com
http://www.theultralightbackpackingsite.com
http://www.naturalnavigator.com/the-library/articles/how-to-find-your-way-using-the-stars
http://en.wikipedia.org
http://ecotour.persianblog.ir
http://persiazone.persianblog.ir

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *